تسلا می خواهد مدل جدیدی از رودستر بسازد

fefc623be2dbb2b196b8cb7533d5e899_XL

تسلا یک کمپانی خودروسازی آمریکایی است که در زمینه تولید خودروهای الکتریکی بسیار موفق عمل کرده است.

تسلا در سال ۲۰۰۶ میلادی اولین رودستر خود را مبتنی بر لوتوس الیزه روانه‌ی بازار کرده بود که در واقع نمونه‌ی بهبود یافته‌ی این خودروی کوچک و سبک‌ وزن بود. در واقع این خودرو را باید اولین محصول ارائه شده توسط تسلا نام نهاد. تسلا پس از این خودرو مدل S را روانه‌ی بازار کرد. البته تسلا در سال‌های اخیر با ارائه‌ی بروزرسانی‌ها مختلف این خودرو را پشتیبانی کرده که از جمله‌ی این بروزرسانی‌ها می‌توان به بروزرسانی رودستر ۳.۰ اشاره کرد که منجر به بهبود عملکرد و همچنین افزایش برد حرکتی این خودرو شده است.

تسلا درصدد تنوع بخشیدن به طیف خودروهای الکتریکی خود است و در این مسیر مدل جدید رودستر در کنار مدل S و مدل ایکس یا همان SUV قرار خواهد گرفت که قرار است در چند ماه آینده روانه‌ی بازار شود. همچنین در این بین باید به مدل ۳ نیز اشاره کرد که به عنوان ارزان‌ترین نمونه از خانواده‌ی تسلا راه را برای حضور پرتعداد خودروهای الکتریکی در خیابان‌ها هموار خواهد کرد. تسلا برای تقویت خودروهای خود از نظر قابلیت‌های اسپورتی نیز برنامه‌هایی دارد که از جمله‌ی آن می‌توان به بروزرسانی جدید نسخه‌ی P90D مدل S اشاره کرد که شتاب این خودرو را از حال سکون به ۱۰۰ کیلومتر در ساعت به ۲.۸ ثانیه کاهش داده است.

جدیدترین نگاه به علت منشأ حیات

۵۹۸aca50342919b6f5309dc99ef2b068

یکی از سوالاتی که ذهن بشر را درگیر خود کرده است، نحوه پیدایش گیتی و خلقت است. زمین ما، آسمان، منظورمه شمسی و کیهانیان چگون پدیدار گشته اند و سرانجامشان چه خواهد بود؟

هزاران سال است که انسان کنجکاو، سر برآورده از آغوش طبیعت، همواره در ذهن بازیگوش خود پرسش هایی از پیدایش طبیعت و منشأ گونه ها داشته است. در دهه های اخیر و با پیشرفت های صورت گرفته در حوزه های گوناگونی از قبیل فناوری و ژنتیک، انسان دست کم به مسیرهای درستی برای جستجو رسیده است.

به دنبال یافتن سرنخ هایی از منشأ حیات، پژوهشگران روی میکروب هایی موسوم به آرکی ها کارهایی صورت دادند و با بررسی ژنتیکی آنها و البته ریشه های تاریخی حیات، به یافته های بااهمیتی رسیدند.

استاد میکروبیولوژی دانشگاه فرانکلین معتقد است: «آرکی ها نوع باستانی میکروب ها هستند؛ به این ترتیب هر چه ما درباره آنها بیشتر بدانیم در یافتن پاسخ سوالاتی از منشأ حیات، افق های وسیع تری را در اختیار خواهیم داشت.»

یک دانشجوی دکتری میکروبیولوژی در ژنوم ـ کل مجموعه ژنی درون سلول ـ باکتری ای به نام متانوکوکوس ماریپالودیس ۱۷۷۹ ژن یافت؛ او با بررسی ژن این آرکی های آبزی که معمولا در مرداب ها پیدا می شوند، درصدد تعیین میزان ضرورت وجود آنها برای حیات بود.

او دریافت که حدود ۳۰ درصد ژنوم یا ۵۲۶ ژن از مجموع ژن های این آرکی ها ضروری است. حالا محرز است که این ژن ها که بخشی از کارشان انتقال صفات از نسلی به نسل دیگر است تا چه حد می توانند نقش کلیدی در سلول بازی کنند.

آرکی ها، تک سلولی های بسیار ساده ای اند، اما با وجود این سادگی سیستم ژنتیک که آنها برای ساخت حیات سلولی شان به کار می برند مشابه سلول های پیچیده تری موسوم به یوکاریوت هاست! یوکاریوت ها نوع دیگری از سلول ها هستند که در جانداران پیچیده تری مثل گیاهان و حیوانات دیده می شوند.

به همین علت بیشتر دانشمندان، یوکاریوت ها را همان آرکی های تکامل یافته می دانند.این سیستم های ژنتیک همان چیزی است که اجازه می دهد اطلاعات روی DNA برای ساختن حیات کد شود.

به نقل از یکی از پژوهشگران این مطالعه «DNA به تنهایی هم چون یک تخته سنگ است و به سیستم های بسیارِ دیگری برای درست کردن یک سلول زنده از DNA نیاز است».

از آنجا که DNA در سلول های مدرن بسیار ابتدایی است ساخت DNA یکی از حفاظت شده ترین فرآیندها در موجودات زنده است.

موضوع بسیار جالبی که در این مطالعه کشف شد، این بود که سیستم ساخت DNA در آرکی ها منحصر به خودشان است! این که چنین مساله ای در آرکی ها می تواند تغییر یابد، به ما می گوید که توانایی ساخت DNA در تکامل حیات دیرتر شکل گرفته است.

شاید بتوانیم این طور بگوییم که تفاوت ها در تولید زیستی DNA در یوکاریوت ها و به همان میزان باکتری ها ناشناخته بوده است.

دیگر ژن های مهم در این آرکی ها برای تولید متان ضروری است. فرآیند تولید متان توسط این میکروب ها برای حیات، انرژی تولید می کند. انسان با سوزاندن گلوکز، اکسیژن را به آب تبدیل می کند و آرکی ها گاز هیدروژن را با کاهش دی اکسیدکربن به متان تبدیل می کنند.

آرکی های تولیدکننده متان به شش ویتامین نیاز دارند که معمولا در موجودات دیگر یافت نمی شوند. درک این که این ویتامین ها چطور ساخته شده اند و چطور در فرآیند تغییر و تبدیل دی اکسیدکربن به متان درگیر هستند گسترش فرآیندهای جدیدتر و بهتر برای تولید این گاز در سوخت را روشن می کند.

این مطالعه اگرچه خیلی کلی بود، اما می تواند به سوالات زیادی از قبیل احتمال ساختن بهتر یا حتی تاثیرگذارتر متان پاسخ گوید. این مطالعه، نتایج بسیار مهم دیگری هم داشته است.

مثلا این که در ژنوم این باکتری ۱۲۱ پروتئین ضروری برای خودش کشف شد که پژوهشگران در مورد آنها هیچ نمی دانند.

حالا این پرسش پیش می آید که عملکرد و به طور خاص نقش آنها چه می تواند باشد؟! به این ترتیب، پژوهشگران موفق به کسب نگاه تازه ای درباره چگونگی شکل گیری این جانداران شدند.

اکنون اطلاعات بسیار زیاد و جالبی وجود دارد چرا که آنها دریچه هایی به کل دامنه حیات می گشایند.

چشم صفحه نمایش زیستی

ef0e32c6f71ede61ddc600e36416a3cd

چشم های همه موجودات دارای جذابیت های علمی زیادی است. نحوه جذب امواج نوری و پردازش آن توسط مغز بسیار شگفت انگیز است.

خطای دید یکی از مهم ترین مسائل شگفت انگیز بینایی است که گاهی ما را از حقیقت دور می کند و گاهی حقایقی را برای ما نمایان می کند. تا حالا برای شما پیش افتاده که مسائل عجیب و غریبی از چشم شنیده باشید. مثلاً : اشخاصی بیان کرده اند که وقتی با چشم به محیط اطراف نگاه می کنند، نقطه های ریز نورانی شناور در فضا را می بینند. شاید باور این مسئله برای شما سخت باشد. چون علم و آگاهی از شیوه ی چنین ترفندی ندارید.

دیدن نقطه های نورانی شناور در فضا که سهل است، من می توانم سلول های رشته ای درازی که گاه گاهی روی چشم هستند را بینم.

شاید این گفته برای شما بسیار بسیار باور نکردنی باشد. عجیب و غیر قابل باور باشد. اما من شیوه دیدن نورهای شناور و گاه گاهی سلول های رشته ای که دیده می شوند را برایتان شرح می دهم :

آیا تا به حال با افرادی که ادعا می کنند ذره های نورانی شناور در هوا را می بینند، خواسته اید که در شب این ذرات را ببینند؟!

آیا در شب این ذرات را دیده اند؟!!

بدون شک آن ها قادر به دیدن این ذرات نورانی در شب نیستند. اما چرا؟!!!

در امتحانات مختلفی که خودم انجام دادم، وقتی شما در روز در سایه باشید و حتی اگر در قسمت نور باشید، به فضایی که نور به آن تابیده است خیره شوید و سعی کنید برای چند ثانیه پلک نزنید، شما قادر به دیدن ذره های نورانی شناور می شوید که با سرعت به همه طرف می روند. این ذرات سفید و نورانی هستند و هیچ گاه ذرات رنگی نمی بینید. شما وقتی به برفک های تلویزیون نگاه می کنید، علاوه بر رنگ ذره های نورانی سفید، ذره های سیاه هم می بینید.

چشم ما دارای چند لایه است که در یکی از این لایه ها سلول هایی وجود دارند که مسئول دریافت نور از محیط هستند و به قولاً برای دیدن بهتر، میزان و شدت و سرعت نور را کنترل می کنند. شما وقتی که پلک نمی زنید و تمرکز می کنید، نقل و انقالات نور را به صورت ذره های نورانی شناور می بینید اما وقتی پلک می زنید و مدام چشمتان را به چپ و راست و بالا و پایین می آورید، دیگر خبری از آن ذره های شناور نورانی نیست. اما این ذره های نورانی درست در چندین سانتی متری چشم شما و در محوطه ی جلوی چشم شما دیده می شوند و این نشان می دهد که چشم ما گاهی انعکاس هایی از خود را در شعاع خاصی از جلوی چشممان نمایش می دهد. گویی صفحه نمایشی است نامرئی و آنچه نمایش می دهد، واقعی است. و دیدن ذره های نورانی شناور درست در همین صفحه نمایش نامرئی رخ می دهد. اینکه این صفحه نمایش چگونه رخ می دهد، تخصص ندارم اما می دانم به قوانین فیطیک و عدسی و شبکیه و مردمک چشم مربوط می باشد.

گفتم که من قادر به دیدن رشته هایی هستم که دارای خانه خانه هایی به نام سلول هستند. من واقعاً همچنین چیزهایی را گاه گاهی در همین صفحه ی نمایش نامرئی می بینم و حتی در شب و حتی زمانی که چشمم بسته باشد. البته این رشته ها ها گاهی تکی و گاهی به صورت دو تا در طرفین چشم هستند. حتی وقتی چشمم را می چرخانم، لکه هایی می بیم که بدون شک آن ها هم رشته هایی همین جوری هستند اما در نقطه های دورتر و نقطه ی کور هستند که درست دیده نمی شوند.

به هر حال رشته هایی که من میبینم، به طرز عجیب و شگفت انگیزی دارای خانه هایی هستند که شبیه به سلول هستند. در نقطه خاصی این سلول ها چنان شفاف و پر رنگ هستند و در ادامه این سلول ها کم کم از رنگشان کاسته می شود تا جایی که دیده نمی شوند و گاهی که چشمم را آرام چپ و راست حرکت می دهم، ساختار این رشته جابه جا می شود و وقتی با دقت به آن نگاه می کنم، متوجه این نکته می شود که انگار یک فضای چند بعدی است که رشته از چنان شفافیتی برخوردار است که می توانم لایه ی تا شده ی رشته را از روی رشته ببینم. اما به صورت کمی تار. ولی هرگز موفق نشدم که ببینم در خانه خانه هایی که می بینم چه هست چرا که لایه به شدت حساس و به دلیل حرکت و نوسان و فشار ناشی از پلک زدن، چشم مدام به دچار لغزش می شد و آن رشته مدام با سرعت جا به جا می شود و تمرکز بالایی لازم است تا بتوان آن رشته را درست در جلوی چشم تمرکز کرد و دید.

اگر در شب قادر به دیدن ذره های نورانی شناور نیستیم، به خاطر عدم وجود نور خورشید است. پس می توان گفت رابطه ی مستقیمی بین نور خورشید و ذره های شناور هست که در نورهای مصنوعی نیست. نورهایی مانند : لامپ های کم مصرف و لامپ های رشته ای و مهتابی ها.

اما آنچه من به عنوان رشته های شناور دارای خانه هایی مانند سلول می بینم، آیا رگ ها هستند، یا مویرگ ها، یا رشته های آسیب دیده ی شناور روی لایه های چشم، یا هم قسمت های آسیب دیده ی لایه های شفاف چشم هستند که در فضای صفحه نمایش نامرئی چشم دیده می شوند.

اینکه انعکاسی از دیدن ذرات نورانی شناور در روز و یا دیدن رشته های خانه خانه ای مانند سلول، در همه ی مواقع آن هم در محدوده ای جلوی چشم که به آن صفحه نمایش نامرئی می گویم؛ چگونه رخ می دهد را نمی دانم اما می دانم به قوانین انعکاس نور و عدسی چشم و شبکیه و … مربوط می شود که تخصص ندارم درباره اش توضیح دهم.

بینایی چشم من کمی ضعیف است اما چه با عینک و چه بدون عینک در روز قادر به دیدن ذزه های ناور نورانی هستم و در تمام ساعات شبانه روز آن رشته ها و لکه های خانه خانه را می بینم. حال نمی دانم افرادی که بینایی کاملاً سالمی دارند، اگر تمرکز کنند، قادر به دیدن این موارد هستند یا نه.

به هر حال چه باور کنید چه نکنید، عده ای هستند که همچنین چیزهایی را می بینند.

البته این مورد می تواند در درمان چشم به چشم پزشکان کمک شایانی کند. بدون شک تا حالا هیچ چشم پزشکی از بیمار خود سؤال نکرده است که آیا رشته هایی دارای خانه خانه در جلوی چشم خود می بیند یا نه؟!!

خطرات احتمالی پیشرفت در علوم زیستی

ae7f3b1a18922ba3b3da97054ca14eed

رشد علمی بشر در همه عرصه ها شتابی سرسام آور به خود گرفته است. علم و تکنولوژی به حدی پیشرفت داشته که گمان می رود روزی علیه بشریت مورد استفاده قرار گیرد.

اما این پیشرفت ها با نگرانی ها و چالش هایی درباره آثار و پیامدهای اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و اخلاقی در استفاده از دستاوردهای علوم و فناوری های زیستی همراه بوده است که با رشد فناوری های نوین بتدریج به عنوان چالش و محدودیت نمایان شده است.

بسیاری از متخصصان بر این باورند گرچه این دستاوردها می تواند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی بشر و افزایش امید به زندگی داشته باشد اما در مقابل همچنین می تواند تهدیدی علیه سلامت محیط زیست، آزادی، برابری و کرامت انسانی باشد. این نگرانی به شکل گیری مقوله ای به نام اخلاق زیستی منجر شده که سازمان یونسکو به عنوان یک نهاد آموزشی، فرهنگی و علمی نقش فعالی در جلب توجه کارشناسان و تصمیم گیران به آن داشته است. شتاب و سرعت روزافزون رشد علم و فناوری در عرصه های مختلف بخصوص در زمینه هایی مانند شبیه سازی و تحقیق درباره ژنوم انسانی می تواند به تغییر در قواعد اخلاقی منجر شود و به همین علت نباید صرف پیشرفت فناوری به پیشگامان این حوزه اجازه داد قواعد اخلاقی را زیر پا گذاشته و از مرزهای قانونی و اخلاقی جامعه عبور کنند.

ضرورت توجه به مقوله اخلاق زیستی

در دو دهه گذشته دانش و فناوری های نوین زیستی در ایران رشد چشمگیر و قابل توجهی داشته است و دانشمندان ایرانی در عرصه های مختلف علوم زیستی از جمله سلول های بنیادی، ژنتیک و شبیه سازی به پیشرفت های بسیار خوبی دست یافته اند و مراکز دانشگاهی و پژوهشی متعددی در این حوزه فعالیت می کنند. بنابراین تردیدی نیست که گسترش دانش و فناوری های نوین زیستی در سطوح مختلف ضرورت توجه به مقوله اخلاق زیستی را بیش از پیش نمایان کرده است. براساس این ضرورت مباحث و پژوهش هایی در میان کارشناسان و صاحب نظران رشته های گوناگون درباره اخلاق زیستی مطرح شده است که این مباحث در کنار تولید منابع و محتوای علمی در این حوزه به تهیه کدهای اخلاقی و تصویب قوانینی در این زمینه منتهی شده است. کشور ما نیز به عنوان یکی از کشورهای عضو یونسکو براساس ماده ۱۹ اعلامیه جهانی اخلاق زیستی و حقوق بشر، «کمیته ملی اخلاق زیستی» را در چارچوب کمیسیون ملی یونسکو تشکیل داد. سال ۱۳۸۲ کمیته دیگری به نام «کمیته ملی اخلاق در علم و فناوری» به عنوان یکی از کمیته های تخصصی کمیسیون ملی یونسکو تشکیل شد که با توجه به همپوشانی و ارتباط قلمرو فعالیت این کمیته در سال ۱۳۸۹، این دو کمیته در هم ادغام شدند و کمیته ای واحد به نام «کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری» تشکیل شد.

پیشرفت علم بدون توجه به خرد ممکن نیست

کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری که از کمیته های تخصصی کمیسیون ملی یونسکو است به نگاه متفاوتی در حوزه اخلاق زیستی نیاز دارد و به نظر می رسد کشور ما می تواند براساس نگاه فلسفی و اسلامی ایرانی به حوزه اخلاق زیستی در ایجاد این تغییرات پیشگام باشد.

دکتر محمدرضا سعیدآبادی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در همایش بزرگداشت ۲۰ سال فعالیت یونسکو در حوزه اخلاق زیستی و ده سال فعالیت کمیته ملی اخلاق زیستی و اخلاق در علم و فناوری کمیسیون ملی یونسکو که با همکاری کمیسیون ملی یونسکو و پژوهشگاه فناوری های نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی ابن سینا برگزار شد، با اشاره به ضرورت طرح موضوع اخلاق زیستی و عمومی شدن آن در کشور گفت: گرچه در دنیای امروز پیشرفت فناوری، نقش مهمی در دگرگونی زندگی بشر داشته است اما این تغییرات به معنی نقش تاثیرگذار فناوری در ارتقای زندگی و رسیدن به آرامش نیست بلکه برای رسیدن به هدف باید در عرصه های علم و فناوری به اخلاق و خرد هم توجه ویژه ای داشته باشیم. بنابراین برای ایجاد تغییرات اجتماعی باید مطالعات و تحقیقات بین رشته ای در این زمینه انجام شود و این در حالی است که در دنیای امروز ارتباط بین دانشمندان حوزه های مختلف با متخصصان و کارشناسان حوزه های اجتماعی و حقوقی بسیار کمرنگ شده است.

سعیدآبادی با اشاره به پیشرفت های چشمگیر کشور در دو دهه اخیر در زمینه دانش و فناوری های نوین زیستی مانند درمان ناباروری، سلول های بنیادی، شبیه سازی، پیوند اعضا و ژنتیک یادآور شد: در کنار این پیشرفت ها باید موضوعات اخلاق و اجتماعی نیز به عنوان یکی از معیارهای رشد و توسعه کشور مورد توجه قرار گیرد. چراکه اخلاق در جامعه امروز هنوز هم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بنابراین نمی توان پیش بینی کرد که پیشرفت علم و فناوری بدون توجه به عقل و خرد بشر را به کجا می رساند. دبیر کمیسیون ملی یونسکو نقش انسان در بسیاری از موضوعات اجتماعی و مشکلات پیش رو را نقش مهم و موثری دانست و افزود: توجه به پیشرفت های علم و فناوری از دیدگاه پیشرفت و رشد جامعه کافی نیست بلکه باید به این پیشرفت ها از زاویه مطالعات اجتماعی، حقوقی و اخلاقی نیز توجه شود.

جای خالی دانشمندان حوزه اخلاق

گرچه آموزش سلامت و مفاهیمی از جمله اکوسیستم پایدار از عوامل تاثیرگذار در رشد و توسعه کشور است اما باید در کنار نقش دانشمندان و متخصصان این حوزه، جایگاه دانشمندان حوزه های اخلاقی و اجتماعی نیز ارتقا پیدا کند تا بتوان این پیشرفت ها را از منظر اجتماعی، فرهنگی، حقوقی و اخلاقی نیز زیر نظر قرار داد.

به گفته دکتر محمدمهدی آخوندی، رئیس کمیته اخلاق زیستی کمیسیون ملی یونسکو، سال های اخیر شاهد رشد روزافزون علوم زیستی در کشور بوده ایم که این پیشرفت ها الزاما به نفع ارتقای سلامت بشر نخواهد بود و چه بسا گاهی می تواند به ضرر انسان باشد. بنابراین دانشمندان علوم زیستی باید به این نکته توجه داشته باشند تا زمانی که مناقشات و مشکلات فرهنگی، اجتماعی، اخلاقی و شرعی در سطح جامعه برطرف نشود نمی توان از این پیشرفت ها برای بهبود وضع زندگی مردم استفاده کرد.

آخوندی با اشاره به گستردگی و تنوع مسائل زیستی، گفت: این گستردگی و تنوع، محدودیت های بسیاری را در زمینه رسیدگی به این موضوعات ایجاد می کند. برای مثال موضوعاتی مانند سقط جنین، اهدای جنین و رحم جایگزین هر کدام می تواند مسائل اخلاقی، حقوقی و مباحث مختلفی را همراه داشته باشد که باید از جنبه های مختلف به آنها بپردازیم و به همین علت کشورهایی که هنوز در این مقوله ها به جمع بندی نرسیده اند از فواید علوم زیستی بهره مند نشده اند.

به گفته دکتر آخوندی اخلاق زیستی تنها به موضوعات پزشکی محدود نمی شود. فناوری های نوین از روش های جدید درمان ناباروری، سقط جنین و استفاده از اشعه ها در درمان بیماری ها تا دستکاری ژنتیکی در حیوانات و گیاهان، بشر امروزی را با پرسش های بیشماری مواجه کرده است که برای پاسخ به آنها باید جنبه های اخلاقی و فرهنگی، اجتماعی و حقوقی و دینی در هر جامعه در نظر گرفته شود.

آخوندی از اخلاق زیستی به عنوان علم بین رشته ای در شاخه های مختلف علوم اجتماعی، پزشکی، حقوقی و جامعه شناسی نام می برد که پا به پای سرعت پیشرفت علم و فناوری در دنیا پیش می رود تا به سوالات اساسی بشر درباره تاثیر پیشرفت های به دست آمده در زندگی بشر و دیگر موجودات زنده پاسخ دهد.

خلیج فارس بدون کوسه می شود؟

۰۲۹۷۰c986bc0bb736a31ed4de870f9f0

خلیج فارس را همه ما ایرانیان دوست داریم. بی شک این خلیج فارس دارای مزایای بسیار زیادی برای کشورمان است. اما این منبع عظیم نعمت این روز ها حال خوبی ندارد.

براستی انسان مقهور کوسه هاست یا کوسه ها مقهور انسان؟ کوسه ها مخلوقات بی نظیر دریاها و اقیانوس ها هستند که متاسفانه به دلیل ناآشنایی، متحمل بیشترین ظلم از جانب انسان شده اند.

سال ها طول کشید تا انسان متوجه شود که کوسه ها آدمخوار نیستند و تنها علت حمله آنها به انسان احساس خطر و اشتباه در تشخیص است. معلوم نیست چند سال دیگر باید بگذرد که مشخص شود گوشت کوسه گرم نیست و نمی تواند دردهای کمر و ماهیچه ای را تسکین دهد یا این که خوردن گوشت کوسه کمترین تاثیری در افزایش قدرت جنسی و حتی بیشتر شدن سوی چشم انسان ندارد. این واقعیت که از مجموع ۴۴۰ گونه کوسه مختلفی که در آب های جهان شناخته شده فقط ۲۰ گونه مهاجم هستند و از بین آنها هم تنها چهار گونه ممکن است به انسان حمله کنند، جای تعمق دارد. کوسه های خلیج فارس نیز از این قاعده مستثنا نبوده و نیستند. کولی گرگ، کولی شش دندان و کولی بیلی ازجمله گونه های سریع و البته خطرناک خلیج فارس هستند و وضع زیستی آنها نیز در پرده ای از ابهام قرار دارد. طرح نظارت و پایش کوسه های خلیج فارس یک طرح تحقیقاتی بلندمدت زیرنظر دانشگاه هریوت وات ادینبورگ در اسکاتلند و دانشگاه سلطان قابوس در عمان است که با همکاری دانشگاه امارات عربی متحده قصد دارد تا از جهات مختلف زندگی پررمز و راز کوسه های خلیج فارس پرده بردارد.

دکتر ریما جابادو محقق ارشد و مدیر طرح ماهیان غضروفی خلیج فارس از دانشگاه امارات عربی متحده، چند سالی است روی گونه های مختلف کوسه های خلیج فارس، تعداد و نوع تغذیه آنها مطالعه و تحقیق می کند. این پژوهشگر لبنانی ـ کانادایی در تحقیقات خود از تعاملی گسترده با ماهیگیران عرب حاشیه خلیج فارس از ابوظبی گرفته تا راس الخیمه بهره برده و در عین حال از مشارکت گسترده غواصان داوطلب نیز برای پیشبرد مطالعات خود استفاده کرده است. مصاحبه اختصاصی جام جم را با این پژوهشگر می خوانید.

با توجه به این که تاریخچه حضور کوسه ها در آب های جهان به بیش از ۴۵۰ میلیون سال قبل برمی گردد، آیا دانشمندان موفق شده اند فسیلی دال بر حضور کوسه های نخستین در خلیج فارس پیدا کنند؟

مطالعات باستان شناسی در ابوظبی تاکنون موفق به کشف نمونه های مختلفی اعم از مهره ها و دندان های کوسه ها از سایت های مختلف شده که تاریخچه برخی از آنها به حدود ۷۰۰۰ سال پیش بازمی گردد. این مساله بخوبی نشان می دهد که سابقه شکار و البته بهره کشی از کوسه ها در این منطقه یک سنت قدیمی و بخشی از میراث فرهنگی جوامع گوناگونی بوده که در این منطقه زندگی می کرده اند.

مشخصات بارز و در عین حال متفاوت کوسه های خلیج فارس چیست؟

من در مطالعات خود موفق به شناسایی ۳۰ گونه مختلف شده ام. در این راستا صرفا به گونه های زنده توجه نشده بلکه گاهی نمونه های صید شده در بازار و اسکله های مختلف نیز معیار قرار گرفته است. تفاوت های ظاهری در بیشتر گونه های این منطقه به چشم می خورد، به عنوان مثال از نظر اندازه، آنها طیف گسترده ای را پوشش می دهند. کوچک ترین گونه ها حداکثر ۷۰ یا ۸۰ سانتی متر طول دارند در حالی که گونه های بزرگ تر گاهی به مرز بیشتر از چهار متر هم می رسند. کوسه نهنگی یا وال کوسه با نام علمی Rhincodontypus که در زبان محلی به آن کولی کر هم گفته می شود، ظاهرا یکی از بزرگ ترین گونه های آب های خلیج فارس است که طول بدنش گاهی به بیشتر از ۱۵ متر می رسد. این گونه از پلانکتون ها یا موجودات ریز میکروسکوپی که در آب دریا غوطه ور هستند، تغذیه می کند. (وال کوسه گونه ای در معرض خطر انقراض است که معمولا نسبت به اطراف خود حتی صدای موتور لنج ها بی تفاوت است و به همین مناسبت به آن کولی کر نیز می گویند. «نگارنده») گونه دیگری نظیر کوسه گاوی با نام علمی Carcharhinusleucas از گونه های رایج آب های شیرین است و در مصب ها و رودخانه ها هم دیده می شود. این گونه گاهی به مرز ۳.۵ متر نیز رسیده است. در واقع هر گونه کوسه ها، از نظر رفتاری، نحوه استفاده از زیستگاه و رژیم غذایی خصوصیات منحصربه فرد خود را داراست.

کوسه ها اغلب منزوی و رفتارشناسی آنها کار بسیار دشواری است. روش های شما برای کسب اطلاعات از آنها چگونه و بر چه اساسی است؟

درک ما از رفتار کوسه های این منطقه بسیار محدود است و هنوز کمبودهای زیادی وجود دارد. پیش از آن که طرح تحقیقاتی خود را آغاز کنم، حتی یک فهرست دقیق از اسامی کوسه های مختلف خلیج فارس وجود نداشت. در آن زمان تهیه چنین فهرستی برای من در اولویت قرار داشت. بدون آن که بدانیم چه گونه هایی در آب های خلیج فارس هستند، کسب اطلاع از فراوانی و پراکنش آنها و حتی اجرای هر گونه طرح حفاظتی عملا غیرممکن است. طی این چند سال موفق به جمع آوری اطلاعات فراوانی از انواع گونه ها شده ایم، اما برای آن که بتوان از آنها به نحو موثر و کارآمدی حفاظت کرد؛ هنوز اطلاعات زیادی در زمینه بیولوژی، مکان هایی که آنها از فرزندان خود مراقبت می کنند، ساختارهای جمعیتی و البته جابه جایی و مهاجرت لازم است. به عنوان مثال هنوز بدرستی مشخص نیست که چه گونه هایی در آب های خلیج فارس می مانند یا این که چه گونه هایی به اقیانوس هند مهاجرت می کنند. سیکل ابهام ها کماکان ادامه دارد.

تحقیقات شما بر اصل مشارکت های داوطلبانه متمرکز شده. در این باره بیشتر توضیح دهید.

واقعیت امر این است که من هیچ گاه قادر نبودم داده های موجود فعلی را بدون کمک بیش از ۸۰ داوطلبی که در این تحقیقات مرا همراهی کردند، گردآوری کنم. این افراد برخی اوقات برنامه کاری خود را رها می کردند و به بازارهای اطراف سواحل سرکشی می کردند یا حتی در تحقیقات میدانی روی کشتی و قایق مرا همراهی می کردند. شخصا چند ایمیل به برخی از ارگان ها و سازمان های امارات عربی متحده ارسال کردم و پاسخ های بسیاری دریافت کردم که پاره ای از آنها برای من براستی جالب بودند. همه این موارد را گفتم تا به این نتیجه گیری برسیم که جوامع محلی این منطقه درباره کوسه ها مشتاق هستند. در مقابل من نیز این امکان را به دست آوردم که آنها را در جریان اندک اطلاعات موجود و خطراتی که کوسه ها را تهدید می کنند، بگذارم. اکنون درصدد هستم وب سایتی راه اندازی کنم که در آن همه داوطلبان و جوامع محلی بتوانند مشاهدات خود را چه در بازارهای صیادی و چه در حین غواصی ارائه کنند. این داده ها قطعا به گردآوری سالانه اطلاعات کمک خواهد کرد.

پروژه نظارت و پایش کوسه های خلیج فارس توانسته رفتار کوسه گاوی (Rhincodontypus) را با استفاده از علائم ماهواره ای برای مدت طولانی تحت نظر بگیرد. آیا این طرح در ارائه یک سری نکات کلیدی به منظور حفاظت از این گونه نیز موفق عمل کرده است؟

این پروژه که زیرنظر دیوید رابینسون اداره می شود، براستی فوق العاده است. بخشی از تحقیقات روی ردیابی مسیرهای حرکت کوسه های نهنگی و بخشی هم روی بررسی پراکنش جمعیتی متمرکز شده است. در زمینه مبحث پراکنش جمعیتی تحقیقات به این سمت رفته که آیا این گونه از دیگر گونه ها جداست یا به نوعی با آنها در ارتباط است. این پروژه هنوز ادامه دارد، اما طی مدت نزدیک به سه سال که از این تحقیق می گذرد، برداشت های خیلی خوبی خصوصا در عرصه رفتارشناسی از این گونه حاصل شده است. طرح مشخصا حاوی اطلاعاتی است که می تواند برای حفاظت از کوسه گاوی موثر واقع شود. یکی از مشخص ترین دستاوردهای این تحقیق ارائه این دیدگاه به محققان است که در چه آب هایی باید انتظار مشاهده کوسه گاوی را داشت یا این که در چه قسمت هایی اجرای معیارهای حفاظتی ضروری است.

از دیدگاه شما آیا این تحقیق می تواند در کشورهای دیگر نظیر ایران هم اجرا شود؟

تا آنجا که اطلاع دارم، تحقیقات اندکی در ایران در این زمینه انجام شده است، اما نظر به این که ایران یکی از کشورهایی است که صید قابل توجه کوسه در آن انجام می شود، بنابراین داشتن درک بهتر از تاثیر این صیادی گسترده بر اکوسیستم و گونه هایی که شکار می شوند، خود یک گام اساسی در راستای حفاظت از کوسه ها در خلیج فارس است.

با توجه به افزایش تقاضا برای انواع محصولات حاصل از کوسه در بازارهای آسیا، آیا می توان گفت که آسیب پذیری چه گونه هایی در این زمینه بیشتر است؟ به عبارت دیگر چه گونه هایی در آب های خلیج فارس بیشتر توسط صیادان شکار می شوند؟

بله، تقاضا برای محصولات به دست آمده از کوسه ها اعم از گوشت و باله ها در آسیا بشدت رو به افزایش است. انواع گونه های سر چکشی و کوسه های بزرگ خانواده Carcharhinidae که باله های سیاهی دارند، ازجمله گونه هایی هستند که تقاضا برای آنها بیشتر است، البته خیلی دشوار است که بتوان گفت کدام گونه ها بیشتر از دیگران آسیب پذیر هستند، چراکه تاکنون ارزیابی منطقه ای درستی در این باره روی هیچ گونه ای انجام نشده است. داده های ما در این زمینه صرفا متکی به شرایط این گونه ها در جاهای دیگر دنیا و نه مشخصا این منطقه خاص جغرافیایی است.

بنابراین حتما لازم است که اطلاعات بیشتری درباره کوسه های خلیج فارس جمع آوری شود. برخی از رایج ترین گونه هایی که در اینجا توسط ماهیگیران صید می شوند، عبارتند از کوسه دم تیره با نام علمی Carcharhinussorrah و کوسه شیری با نام علمی Rhizoprionodonacutus (کوسه دم تیره گونه ای در معرض تهدید است که با وجود توان تولیدمثل زیاد بیشترین تهدیدها و بهره کشی ها را از جانب انسان ها متحمل شده است. کوسه شیری از نمونه هایی است که بیشتر در بازارهای ماهی فروشی دیده می شود حتی بسیاری از فیله ماهی ها به این گونه تعلق دارد. پراکنش این گونه زیاد است، اما هنوز ارزیابی درستی از جمعیت آن انجام نشده: «نگارنده»)

مشکلات فعلی حاصل شرایط است، آیا نمونه ای ژنتیکی وجود دارد که ثابت کند، جمعیت این گونه ها رو به کاهش است؟

در طرحی که مسئولیت آن را به عهده دارم، مبحث ساختارهای جمعیتی و تهیه نمونه های مختلف اعم از DNA دنبال نمی شود، با وجود این شخصا با موسسات مختلف در این زمینه همکاری هایی انجام داده ام. در این تحقیقات تلاش شده تا آنالیزهای دقیق ژنتیکی روی چند گونه کوسه که از نظر صیادی در این منطقه اهمیت بسزایی دارند، انجام شود. بدیهی است که چنین آنالیزهایی می توانند برداشت های بهتری را از موقعیت کوسه ها در اختیار قرار دهند. با این وجود ارزیابی نمونه ها می بایست برای هرگونه به طور جداگانه انجام شود تا درک بهتری هم از کاهش جمعیتی حاصل شود.

آیا شما حاضر به همکاری با متخصصان ایرانی هستید؟

حتما. خلیج فارس بدنه آبی نسبتا کوچکی است و یقین دارم جمعیت بیشتر کوسه ها در مرزهای آبی ایران، امارات عربی متحده، قطر و عربستان تقسیم شده است. بنابراین همکاری در این عرصه یک امر لازم و حیاتی است. تحقیقات می تواند به شکل همکاری های دوطرفه یا حداقل به شکل مقایسه ای انجام شود.

و سخن آخر؟

گزارش ها از بیشتر کشورهای حاشیه خلیج فارس حاکی از کاهش ذخایر آبزیان و نزدیک شدن به مرزهای نگران کننده است. این احتمال وجود دارد که برخی از گونه های کوسه ها به دلایلی اعم از ماهیگیری، تخریب زیستگاه و حتی دیگر تهدیدات با پدیده تاسف بار انقراض مواجه شوند، بنابراین بسیار مهم است که همه کشورهای این منطقه به جمع آوری اطلاعات از میزان صید کوسه ها در کشورهای خود اقدام کنند. در شرایط فعلی بدون اغراق اجرای معیارهای شدید حفاظتی نیز امری اجتناب ناپذیر و ضروری است.

درخواست دکتر جابادو از ایرانیان

تیم تحقیقاتی «نظارت و پایش کوسه های خلیج فارس» از هرگونه همکاری در این عرصه قدردانی کرده و از هموطنان ایرانی درخواست کند در صورت مشاهده کوسه نهنگی در آب های ایران، اطلاعات و مشاهدات خود را در فرمی که در آدرس اینترنتی http://goo.gl/NiZQib قراردارد، گزارش کنند. این اطلاعات هر چقدر هم که مختصر می تواند پژوهشگران را در امر حفاظت از کوسه ها به عنوان ستون اساسی اکوسیستم دریایی خلیج فارس یاری دهد. در ضمن از طریق همین وب سایت می توان دیگر اطلاعات، عکس ها و گزارش ها از انواع کوسه های خلیج فارس را چه زنده و چه حتی در بازارهای ماهی فروشی در اختیار محققان مربوط قرار داد.