جشني به بلنداي تاريخ
ارايه کننده: علي ميرشاهي | در تاريخ : March 15, 2007 | موضوع :
علوم اجتماعي | تعداد بازديد : 629 | امتياز :
هما آقا جعفري:
در تاريخ كشور باستاني و متمدن ايران، روزهاي خاصي وجود دارد كه يادآور حكايتها و وقايعي مهم و تأثيرگذار است.
درباره فلسفه و علل پيدايش جشن نوروز نظرات متفاوتي وجود دارد كه برخي از اين نظرات در اينجا آمده است.با توجه به روايتهاي افسانهاي اسطورهاي ايران آغاز پيدايش اين جشن را به جمشيد، چهارمين پادشاه پيشدادي ايران نسبت دادهاند. قدمت اين اسطوره به عصر هند و ايراني ميرسد.
در اوستا، كهنترين كتاب ايرانيان به جمشيد يم Yima اشاره شده است. در اين روايت؛ جم، داراي فره ايزدي بوده كه به فرمان اهورامزد به جنگ با اهريمن پرداخته كه موجب خشكسالي و قحطي و نابودي خير و بركت شده بود.
با نابودي اهريمن وي بار ديگر شادماني و خرمي و خير و بركت را به مردم ارزاني داشته و هر درختي كه خشك شده بود سبز شد و مردم آن روز را نوروز يا روز نوين خواندند و همگي به فرخندگي چنين روزي در تشتي جو كاشتند و اين رسم براي ايرانيان جاودانه شد.
برخي گفتهاند جمشيد كه به زبان فارسي جم و به زبان عربي منوشخ ناميده ميشد در جهان سير ميكرد، هنگامي كه به آذربايجان رسيد، با تاج و تختي مرصع بر بلنداي نقطهاي در مشرق جاي گرفت و روشنايي آن تاج و تخت در هنگام طلوع خورشيد مردمان را خيره كرد و آن روز را روز نو خواندند و جشن گرفتند و لفظ شيد كه در پهلوي به معناي شعاع است بر نام وي افزودند و پادشاه را جمشيد ناميدند و رسم نوروز جاودانه و پايدار شد.
همچنين گفتهاند: خداوند در اولين روز از ماه فروردين كار خلقت انسان و ساير مخلوقات را به پايان رساند و آدمي براي سپاسگزاري و قدرداني از خداوند و نعمتهاي وي، به نيايش و شادماني پرداخت.يكي ديگر از فلسفههاي جشن نوروز را نزول فروهرهاي (Farvahar) (1) درگذشتگان به زمين در روز اول فروردين دانستهاند.
در اوستا آمده است كه فروهرهاي درگذشتگان پاك در اول فروردين براي احوالپرسي از اقوام خود به زمين ميآيند و با ديدن مسرت و شادماني بازماندگان از اهورامزدا براي آنان طلب خير و رحمت ميكنند و بازماندگان پيش از آمدن فروهرها به نظافت و خانهتكاني منزل پرداخته و آماده پذيرايي از آنان ميشوند و كلمه فروردين يعني ماهي كه متعلق به فروهران است.
از برپايي مراسم و آيينهاي نوروزي در دوران هخامنشي اطلاع دقيقي در دست نيست و تنها برخي از پژوهشگران چون فيلندر معتقدند كه حجاريها و سنگنگارههاي باقيمانده از دوران هخامنشي نشاندهنده مراسم نوروزي در تختجمشيد است. اين آثار نمايشي از تقديم هدايا از جانب اقوام و ملل تابع هخامنشيان به حضور پادشاه است.
از چگونگي برگزاري نوروز در روزگار اشكانيان آثاري در دست نيست.شادروان پور داوود مينويسد: هر چند اشكانيان، ايرانينژاد و زرتشتيكيش بودند ولي تسلط 80 ساله يونانيان موجب شد كه آنان در باب آداب و رسوم ايراني بيقيد شوند و شايد در پايان دوره حكومت 476 ساله دوباره مليت ايران قوت گرفت.(2)
در دوران ساساني، مراسم نوروز را بين شش تا سي روز برگزار ميكردند و روز ششم فروردين يا نوروز بزرگ را خرداد روز ميناميدند و اين روز را متعلق به فرشته مقدس خرداد ميدانستند. پيروان آيين مزديسنا همچنين معتقد بودند كه زرتشت (650 سال پيش از ميلاد مسيح) در اين روز متولد شده و در همين روز مقدس با خداوند به راز و نياز پرداخته است و اين روز براي ايرانيان محترم و مقدس شمرده ميشد.
پادشاهان ساساني نيز در دربارهاي خود آيينهاي نوروز را با شكوه خاصي برگزار ميكردند و شاه پنج روز اول يا نوروز عامه بار عام ميداد و به رفع حاجتهاي مردم ميپرداخت، سپس نوروز خاصه يا نوروز بزرگ را كه از روز ششم فروردين آغاز ميشد به خود و نزديكانش اختصاص داده و به جشن و شادماني ميپرداختند و نواهاي خاص نوروز در اين ايام در دربار پادشاه نواخته ميشد.
از رسوم رايج اين روزگار آن بود كه مردم در بامداد نوروز به يكديگر آب ميپاشيدند و شكر هديه ميدادند.دلبستگي ايرانيان به سنتهاي گذشته خود موجب شد كه نوروز كه سمبلي از عظمت و شكوه آنان بود، در سراسر دوران اسلامي، حتي در دوران خلفايي كه اعتنايي به اين رسومات نداشتند، برپا شود و آشنايي و آگاهي فرمانروايان اموي و عباسي از آيين هديه دادن به حاكمان دليلي براي گرايش فرمانروايان عرب به برگزاري نوروز شد.
با كاهش قدرت و نفوذ عربها بر دولتهاي ايراني و ايجاد حكومتهاي مستقل چون صفاريان و سامانيان و تعلق خاطر پادشاهان ايرانينژاد به اجراي رسومات ايراني، موجب احياي نوروز و برگزاري باشكوه اين جشن شد.
ابوالفضل بيهقي نيز در قسمتهاي مختلف تاريخ خود اشاراتي به دادن هديه در نوروز مهرگان كرده است كه نشان دهنده تداوم رسومات نوروزي در دوره غزنويان ميباشد.با روي كار آمدن حكومت صفوي و رسميت يافتن مذهب تشيع، برخي از آداب اسلامي با آيينهاي نوروزي درآميخت و تلاش عالمان شيعه در جمعآوري احاديث و روايات معصومين در رابطه با نوروز، بر رونق بيشتر اين جشن افزود.
براي مثال در حديثي از علامه محمدباقر مجلسي به نقل از امام جعفر صادق(ع) آمده است كه امام صادق(ع) نوروز را روزي فرخنده و خجسته و روزي كه در آن آدم آفريده شده معرفي ميكند.(3)
پينوشتها:
1) فروهر: طبق مندرجات اوستا فروهر نيرويي است كه اهورامزدا براي نگهداري آفريدگان نيكايزدي از آسمان فرو فرستاده و نيرويي است كه سراسر آفرينش نيك از پرتو آن پايدار است(دهخدا)
2) به نقل از زكايي پرويز- نوروز تاريخچه و مرجعشناسي- صفحه 7
3) به نقل از بلوكباشي علي- نوروز جشن نوزايي آفرينش- صفحه 33
